PLAKEN TEKTONIKETAN MURGILDURIK ... MAIALEN eta MIKEL

Jarraian azaltzen diren helbide eta baliabideak erabili ditugu, gure lana burutzeko:

www.google.es

www.wikipedia.org

www.youtube.com

www.hiru.com

www.zientzia.net

www.yahoo.es (foroak)

www.redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/publicaciones/publi_volcanes/ (moldatua)

ENCARTA

GEOGRAFIAKO APUNTEAK

BIOLOGIA-GEOLOGIAKO 3. LIBURUA

HARLUXET HIZTEGI ENTZIKLOPEDIKOA

UDA ONA IGARO DEZAZUELA!!!

Hirugarren liburua ebaluatzeko lan ezin hobea iruditzen zaigu. Izan ere, ikasitakoa praktikan lasai eta patxadan idazteko aukera ematen digu honek, azterketako estresa eta urduritasuna alde batera utziz. Bestetik, interneten informazioa aurkitzeko aukera dugunez, gure jakinduria aberastu eta lana txukunago egiteko parada dugu. Azkenik esan, irakasleari ere lana errazten diogula.

Guzti honen ondorioz, blogak abantaila itzelak dituela iruditzen zaigu, batzuetan zure onetik atera bazaitzake ere. Errepikatzeko moduko esperientzia dela deritzogu.

Hemen doa gure agurra, eta blog honetako azken artikulua.

Litosfera planetaren kanpoaldeko zati solidoa da. Nahiko lodiera erlatibo txikia du, 100 kilometro inguru, eta lurrazalak eta mantuaren goiko parteak osatzen dute.

Aldi berean, litosferak lodiera eta konposizioa desberdina du ozeanoan eta kontinenteetan. Ozeanoko eremuetan geruza meheagoa da, 5 kilometrotako batez besteko lodierarekin. Basalto-haitzek osatzen dute batez ere, kuartzo eta feldespato askorekin.

Kontinenteetako geruza aldiz, lodiagoa da, eta 30 edo 70 kilometroko lodiera izan dezake. Kristal-haitzek osatzen dute, granitoaren antzekoak direnak, eta ozeanoetako geruza osatzen dutenak baino dentsitate gutxiagokoak dira.

Litosfera, ozeanoetako eta kontinenteetako geruzek eratzen dituzten plaka handitan (litosferako plakak) zatiturik dago, eta plaka horiek etengabe mugitzen ari dira Lurraren barruko energiaren eraginez, fenomeno geologiko anitz sortuz. Ur-gaineratutako lurrak itsasoaren mailaren gainetik daudenak dira, eta planetaren lurrazalaren %29 besterik ez dute betetzen.

Orain arte, blogean zehar askotan aipatu izan dugun kontzeptua, Plaken tektonikena izan da. Baina zer da benetan plaka tektoniko bat?

Plaka tektonikoak astenosferaen gainean igerian dauden litosfera zatiak dira. Euren mugimenduak sortzen ditu munduko egitura gehienak. Honatx, munduko plaka tektoniko garrantzitsuenak:

Nagusienak:

• Africar Plaka
• Antarktikako Plaka
• Arabiar Plaka
• Australiar Plaka
• Karibear Plaka
• Cocos Plaka
• Eurasiar Plaka
• Indiar Plaka
• Juan de Fuca Plaka
• Nazca Plaka
• Ipar Amerikar Plaka
• Pazifiko Plaka
• Filipinetako Plaka
• Hego Amerikar Plaka

Txikiagoak:

• Egeoko Plaka
• Altiplano Plaka
• Amuriar Plaka
• Anatolia Plaka
• Balmoral Reef Plaka
• Banda Itsasoko Plaka
• Birds Head Plaka
• Birmania Plaka
• Caroline Plaka
• Conway Reef Plaka
• Pazko Plaka
• Futuna Plaka
• Galapagos Plaka
• Juan Fernandez Plaka
• Kermadec Plaka
• Manus Plaka
• Maoke Plaka
• Mariana Plaka
• Molucca Itsaso Plaka
• Hebrida Berrien Plaka
• Niuafo'ou Plaka
• Iparraldeko Andes Plaka
• Iparraldeko Bismarck Plaka
• Okhotsk Plaka
• Okinawa Plaka
• Panama Plaka
• Rivera Plaka
• Sandwich Plaka
• Scotia Plaka
• Shetland Plaka
• Solomon Itsaso Plaka
• Somalia Plaka
• Hego Bismarck Plaka
• Sunda Plaka
• Timor Plaka
• Tonga Plaka
• Woodlark Plaka
• Yangtze Plaka

Teoria honetan litosferak astenosferaren gainean igeri egiten du. Litosfera zatitua agertzen da plaka tektonikoetan. Plaka hauen arteko mugimenduak hiru motatakoak izan daitezke:

• Muga dibergenteak: bi plaka bata bestearekiko urruntzen direnean eta beraz lurrazal berria sortzen denean gertatzen da.
• Muga konbergenteak: bi plaka bata bestearekiko elkartzen direnean eta beraz bata bestearen azpitik sartu edo talka egiten dute.
• Muga tranformatzaileak: bi plaka ezberdinek batak-bestearekiko duten mugimendu erlatiboa ezkerrantz edo eskuinerantz denean.

Lurraren barnealdea geruza ezberdinetan sailkatua dago, euren portaera fisikoari erreparatuta. Lurraren kanpoaldean dagoen atala bi geruza ezberdinetan sailkatzen dugu: litosfera eta astenosfera. Ezberdintasun hau diferentzia mekanikoetan eta beroaren transmisio ereduan oinarrituta dago. Litosfera hotzagoa eta zurrunagoa da eta astenosfera beroagoa eta ahulagoa mekanikoki. Litosferaren bero trasmisioa kondukzioz egiten da, astenosferan konbekzioz egiten da eta horregatik tenperatura gradiante ia-ia adiabatiko bat du. Sailkapen hau mekanikoa da eta ez da nahastu behar Nukleo, mantu eta lurrazala kontzeptuekin. Litosferak lurrazala eta goi mantuaren zati bat hartzen ditu bere baitan. Mantuaren zati bera momentu batean litosfera izan daiteke eta beste garai geologiko batean astenosfera, bere tenperatura, presio eta zizaila deformazioa kontutan hartuta. Oinarria, beraz, litosferaren existentziak ematen digu. Litosfera hainbat plakatan zatituta dago eta biskoelastikoa den astenosferaren gainean igerian dago. Plaka hauek beti daude mugimenduan eta geldoenak milimetro batzuk mugitzen dira urtean (azazkalen hazte abiadura) eta azkarrenak 15 zentimetro mugitzen dira urtean (gutxi gora behera gizakion ilea hazten den abiadura).

Plaka hauek gutxi gora behera 100 kmko lodiera dute. Euren barnealdean mantu litosferikoa da eta kanpoaldean bi motako lurrazala dute: lurrazal ozeanikoa, batez ere silizio eta magnesioz osaturikoa eta lurrazal kontinentala, batez ere silizio eta aluminioz osatua. Ozeanikoak 5 km. inguruko lodiera izan ohi du eta kontinentalak bataz-beste 50 km.

Plaken artek elkarteei plaka muga deitzen zaie. Plaken arteko muga hauek gertaera geologikoei loturik daude, hala nola sumendi, lurrikara eta mendilerroei. Munduan dauden sumendi aktibo gehienak plaken arteko mugan daude, Pazifikoko Su Eraztuna famatuena delarik. Muga hauek behean azaltzen dira sakonkiago.

Orokorrean plaka batek bai geruza ozeanikoa bai eta geruza kontinentala du. Adibidez, Afrikar plakak biak ditu, kontinentala kontinente osoan eta ozeanikoa Ozeano Atlantikoa eta Indiako Ozeanoan. Bi lurrazal moten arteko ezberdintasuna euren dentsitatean oinarritzen da. Lurrazal ozeanikoa dentsoagoa da silizio gutxiago duelako. Arroka mafikoak dituela esaten da. Kontinentalak silizio gehiago du eta horregatik feltsiko deritzo. Hau dela eta lurrazal kontinentala altuago egoten da ozeanikoa baino (ikusi isostasia fenomeno honen azalpenerako). 

Euskal Herria ez dago subdukzio leku batean kokatua, are gehiago, oso urrun dago horietako bat. Hori dela-eta, oso zaila da Euskal Herrian lurrikara bat gertatzea, eta ezinezkoa, horrelako dimentsiok dituen lurrikara bat gertatzea.

Lurrikara txikiak gertatu izan dira, Hego Nafarroan batez ere. Izabakoa da ezaunena. Baina kasu honetan, gizakiaren eraginarengatik sortutako lurrikara bat da, eta ez naturak eragindakoa.

Hauxe da, subduzio-gune batean ez egotearen abantaila.

Edozein fenomenok eragin dezake tsunamia, ur kopuru handi bat laster desplazatzen badu: lurgaineko zein itsaspeko lurrikarak, luiziak, sumendi erupzioak zein meteorito handien talkak. Hala ere, lurrikarek sortzen dituzte tsunami kopuruaren %90a (tsunami tektoniko deritzatenak). Tsunami bat sortzeko txikiegia den lurrikara batek itsaspeko luizi handi bat sortu dezake, eta honek tsunamia.

Itsaspeko plaka ozeanikoa bortizki igotzen edo jaisten bada, plaka tektonikoen talka dela eta, gainean duen ur masa desplazatzen du. Grabitatearen eraginez, ur masa handi honek oreka bilatzen du eta alboetara hedatzen da, putzuan botatako harri koxkorrak bezala. Lurrikara eragile hauek batez ere sortzen dira plaka ozeaniko bat plaka kontinental baten azpian irristatzen denean, subdukzio izeneko prozesuan. Ur desplazamendua hurbildik hurbilera lekualdatzen da eta uhin luzera handiko (askotan ehunka kilometro luze) eta periodo handiko (hamarka minutu) mugimendua sortzen.

Itsaspeko luiziak pentsa baino ur kopuru handiagoa desplazatu dezakete, tsunamia sortzeraino. Sumendi erupzioek eta meteorito talkek sortutakoak bezala energia kontzentrazio erraldoia izatea iritsi daitezke, baina lurrikarek sortutakoak baino lasterrago sakabanatzen dira, urrutiko kostetara iritsi gabe. Hala ere, iturburutik gertu talka-uhin erraldoiak (solitoiak) altxa ditzakete, Lituya Badiako (Alaska) megatsunamia bezala, zeinek 50–150 metro inguruko olatua sortu baitzuen, inguruko 524 metroko mendietara iritsi zelarik.

Lurrazalak hartzen dituen formak, alegia, haranak, mendiak, etab. etengabe gertatzen ari diren aldaketen ondorio dira. Eskualde batean lurrak duen egitura barne indarrek eta bolkanismoak eragindakoa da. Batzuetan arroka sedimentarioz osaturiko egitura horizontalak aurkitzen dira, beste batzuetan, aldiz, barne-indarrek eragindako tolesturak eta failak. Barne-indarrek sorrarazitako egiturak kanpo-indarrek aldatzen dituzte: haizeak, urak, olatuek, jelak, grabitateak, hotz-beroek, etab.

Barne-indarrek sortzen dituzten lurrazalaren forma berriak kanpoko eragileen mendean daude. Hauek etengabe ari dira forma horiek aldatzen. Hona hemen prozesu horiek:* Denudazioa: Lurraren gainazaleko materialak desegitea eta ondoriozko erliebe-aldaketa eragiten duten kanpo-prozesuen multzoa. Hiru fasez osatua izaten da: meteorizazioa, garraioa eta higadura.* Meteorizazioa: Harriek agente mekaniko eta fisiko-kimikoen eraginez izaten duten aldaketa-multzoa. Denudazioaren lehen fasea da.dituzte.* Higadura: Lurraren gainazaleko materialak partikuletan desegin, meteorizatu eta higatzen dituzten prozesuen multzoa. Zentzu geologiko zabalean, fenomeno osagarria hartzen du bere baitan: materialak garraiatzea eta beste toki batean metatzea.* Sedimentazioa: Urak, haizeak eta bestelako higatzaileek utzitako materialen metaketa.

Teoriaren arabera, kontinenteak geruza plastiko baten gainean ezartzen zirela esan zuen, eta geruza ozeanikoa gurutzatuz mugitzen zirela, elkarrengandik hurbilduz edo aldenduz. Fenomeno honi kontinenteen jitoa deitu zion.

Wegener-ek bere jito kontinentalaren teorian esplikatzen duenez, lur-masa bakarra izan zen gure planeta sortu zenean, gutxi gorabehera globoaren heren bat estaltzen zuena eta gero zatitu egin zen, Amerika mendebalderantz joanez eta Eurasia eta Afrika ekialderantz. Kontinenteek beren kostaldeetan duten elkarren antzak eta, kasu askotan, beren fauna eta flora primitiboak hain antzekoak izateak badirudi hipotesi hau berretsi egiten dutela.

Geroago, uzkurduraren teoria formulatu zen, hots, Lurraren hasierako azala geruza basaltiko fin baten antzekoa zela eta hau, mantua hoztu zenean, uzkurtu egin zela eta, ondorioz, tamainaz murriztu. Prozesu honek eragin zituen arteketatik laba, ur-lurruna eta gasak kanporatu ziren, honela lur-masak eta atmosfera eratuz.

Konbekzioaren teoriaren arabera, bestalde, erdi-isurkari zen mantuan konbekziozko korronte zirkularrak izan ziren eta aipatutako korronteek lurrazalaren aurka igurtziz tolesdurak eratu zituzten. Gaur, kontinenteen eraketari buruz onartuena dagoen teoria plaken tektonikarena da; alegia, Wegener-en jito kontinentalaren teoria eta konbekzioarena konbinatzen dituena.

_______________________________________________________

Bere garaiko geologo gehienek gaitzetsi egin zuten teoria, inolako zentzurik ez zuelakoan. 50 bat urte igaro behar izan zuten Alfred Wegenerren teoria orokorki kontutan hartua izateko. Wegenerrek ezin izan zuen bere garaian frogatu, kontinenteen mugimendua eragiten zuen mekanismoa zein zen. Ilargia edo eguzkiaren indar grabitatorioak eragiten zituela mugimenduok proposatu zuen, eta mareak eragiten dituzten moduan kontinenteen jitoa eragiten dutela. Wegenerren argumentuetako batzuk zuzenak ez baziren arren, Plaken tektonikaren teoriaren oinarriak jarri zituen.

Hemen da gure Geologia gaiko bloga. Maialen eta Mikel gara eta aurrerantzean Anak planteatutako galderei erantzuna aurkitzen saiatuko gara. Lana ez da makala baina esfortzu pixka baten laguntzaz, 3. ebaluazioa nota onarekin gainditzen saiatuko gara. Horra hor bada erronka gogorra eta latza!!!